Beperkte kennis en hoge kosten blijken struikelblok voor toegang medicinale cannabis in Nederland

Nederlandse patiënten, die cannabis gebruiken om hun symptomen te bestrijden, lopen in de praktijk tegen allerlei obstakels aan. Dat blijkt uit een onderzoek van het Trimbos-instituut onder ruim 1.000 cannabisgebruikers. De deelnemers vinden over het algemeen dat er te weinig artsen zijn die cannabis willen voorschrijven en vaak ontbreekt het ook aan kennis. Daarnaast speelt het stigma rond cannabisgebruik nog steeds een rol. De ondervraagden gaven aan de voorgeschreven cannabis te duur te vinden en het aanbod te beperkt. Ondanks dat ze liever medicinale cannabis op recept verkrijgen, zien ze zich genoodzaakt om naar de coffeeshop te gaan of de cannabis zelf te telen. Het is voor het eerst dat een onderzoek antwoord geeft op de vraag waarom deze groep gebruikers cannabis niet via de reguliere zorg voorgeschreven krijgen.

Belemmeringen voor toegang tot voorgeschreven medicinale cannabis:

• Hoge kosten
• Beperkte beschikbaarheid van voorschrijvende artsen en strikte medische richtlijnen
• Gebrek aan accurate en toegankelijke informatie
• Slechte aansluiting tussen producten en behoeften van de patiënt
• Stigma

Cannabis op doktersrecept

Sinds 2003 is in Nederland speciaal geteelde cannabis op doktersrecept beschikbaar voor patiënten met uiteenlopende aandoeningen. Ongeveer een half miljoen mensen in Nederland gebruiken cannabis om lichamelijke en psychische klachten te verlichten. Slechts een klein deel, zo’n 7.000 patiënten, krijgt jaarlijks cannabis op doktersrecept. Het overgrote deel belandt dus buiten de officiële zorg. Lisa Strada, projectleider van het onderzoek: “Dit zijn patiënten met vaak ernstige en langdurige gezondheidsklachten. Ze willen, net als iedereen, toegang tot een medicijn waarvan ze weten dat het hen helpt, in plaats van het via ongereguleerde en illegale bronnen te moeten halen. Voor hen is het frustrerend om te weten dat medicinale cannabis legaal is in Nederland, maar dat ze er toch geen toegang toe hebben.”

1. Hoge kosten

Sinds 2018 wordt medicinale cannabis niet langer vergoed door de zorgverzekering. Voor veel patiënten is dit een groot probleem: zij kampen met chronische aandoeningen, waardoor ze vaak niet kunnen werken en moeten rondkomen van een laag inkomen of een uitkering. De meeste patiënten willen dus liever via de officiële zorg cannabis gebruiken. Zo weten ze precies wat erin zit, is de kwaliteit gegarandeerd, en hoeven ze niet naar een coffeeshop of het uit andere illegale bronnen te halen.

2. Beperkte beschikbaarheid van voorschrijvende artsen en strikte medische richtlijnen

Deelnemers waren over het algemeen van mening dat er in Nederland niet genoeg artsen zijn die cannabis voorschrijven. Hoewel enkelen positieve ervaringen rapporteerden met artsen die openstonden voor het voorschrijven ervan, hadden de meesten negatieve ervaringen of gingen ze ervan uit dat hun arts hun verzoek om cannabis op recept zou afwijzen.

Verschillende deelnemers deelden frustrerende ervaringen waarbij artsen medische richtlijnen of aanbevelingen aanvoerden als reden om geen cannabis voor te schrijven. De aanbeveling van de Nederlandse Vereniging van Huisartsen (NHG), die het voorschrijven van cannabis buiten palliatieve zorg afraadt, werd expliciet genoemd. Deelnemers merkten op dat artsen cannabis vaak als een laatste redmiddel beschouwden in plaats van als een haalbare behandelingsoptie. Enkele deelnemers gaven aan dat hun artsen in principe wel bereid waren cannabis voor te schrijven, maar zich beperkt voelden door richtlijnen en aanbevelingen.

3. Gebrek aan accurate en toegankelijke informatie

In Nederland mag elke arts medicinale cannabis voorschrijven als de gangbare behandelingen en geregistreerde geneesmiddelen niet voldoende helpen of te veel bijwerkingen geven. Toch wordt cannabis weinig voorgeschreven. “Dat komt doordat de kennis er vaak niet is. Het is namelijk niet een standaard onderdeel van de medische opleiding en er zijn te weinig mogelijkheden voor bijscholing”, aldus Strada. Daarnaast aarzelen patiënten vaak om hun arts ernaar te vragen uit angst om gestigmatiseerd te worden.

Ook is er weinig correcte en begrijpelijke informatie beschikbaar over medicinale cannabis via de overheid. Mensen gaan vaak zelf op zoek naar informatie op forums en sociale media. Dit leidt snel tot desinformatie.

4. Slechte aansluiting tussen producten en behoeften van de patiënt

Op dit moment zijn er in Nederland vijf soorten cannabis beschikbaar op doktersrecept. Patiënten geven aan dat ze meer keuze willen, omdat een groter aanbod hen meer mogelijkheden biedt om een product te vinden dat bij hen past. Ieder lichaam reageert anders op cannabis: een bepaalde soort cannabis die voor de één wel werkt, hoeft dat niet te doen voor een ander. Daarnaast beïnvloeden variaties in de plant zelf ook de werking.

5. Stigma

Uit de interviewgegevens blijkt verder dat de acceptatie van voorgeschreven cannabis als therapeutische optie beïnvloed wordt door stigma. Deelnemers beschrijven dat dit wordt aangewakkerd door negatieve associaties met cannabis als recreatieve drug en een potentieel verslavend middel.

Deelnemers rapporteren zowel ervaren als waargenomen stigma van artsen, vrienden, familie en de maatschappij in het algemeen. Velen beschrijven dat ze worden bestempeld als ‘drugsgebruikers’ of dat ze geloven dat anderen hen zo zien. Sommigen herinnerden zich ontmoetingen waarin artsen of kennissen hun medicinale cannabisgebruik afwijzend of veroordelend bejegenden, omdat ze dachten dat het ingegeven was door de wens om high te worden in plaats van door een therapeutische behoefte.

Beleidsaanpassingen nodig

Hoewel medicinale cannabis in Nederland al meer dan twintig jaar beschikbaar is, blijft het voor de meeste patiënten moeilijk om het via de reguliere zorg te krijgen. Om de verschillende drempels te verlagen, zijn volgens het Trimbos aanpassingen in beleid nodig en moet de toegankelijkheid verbeteren, zodat de zorg beter aansluit bij de behoeften van patiënten. Dit kan het gebruik van ongereguleerde cannabis terugdringen en tegelijkertijd de gezondheid van patiënten beter waarborgen, aldus het onderzoeksteam.